یادداشت چهاردهم
تاریخ انتشار: ۱۹ مهر ۱۳۸۸ - ساعت ۱۰:۱۴
تجربه یک دفتر کارشناسی
در «کتابخانه مرکزی حوزه هنری» که کار میکردم، یکی از ویژگیهای آثار منتشره «دفتر ادبیات و هنر مقاومت» را دوست داشتم: تفکیک موضوعی آثار. سال 1376 اتفاقی افتاد و من کارم را به این دفتر منتقل کردم. فرصتی پیش آمد و پیجو شدم که کدام خوش ذوقی چنین فرآیندی را، که مبتنی بر شناخت پیوستگی مجموعه آثار هم رده و هم موضوع در نشر است در آثار دفتر لحاظ کرده و تمام آثار را تحت عناوین و موضوعات مشخصی به چاپ رسانده است. «خاطرات»، «داستان»، «شعر» و امثالهم، که مؤید قالب نوشتاری آثار و از سادهترین تفکیکها بود و عناوین دیگری چون «خاطرات آزادگان»، «ادبیات و هنر مقاومت جهان»، «گزینه شعر جنگ» و «حکایتهای جنگ» که در آنها عبارت عنوانی و مبتنی بر یک مجموعه سوگرفته ملاحظه شده بود.
به تبع ساختار ذهنی خود، که از کتابداری و اطلاعرسانی نشأت گرفته بود از شیوهنامه این «فروستدهی» پرسیدم و دانستم که لفظ «فروست» هنوز در کار دفاتر کارشناسی کتاب و نشر غریب است در حالی که در کتابداری شناخته شده و پر بسامد میباشد.
اکنون از آن ایام بیش از ده سال میگذرد. یکی از رایجترین واژهها در این دفتر «فروست» است و در پی شکلگیری «کتابخانه جنگ»، نظام فروستدهی آثار منتشره «دفتر ادبیات و هنر مقاومت» در این کتابخانه تجدید حیات یافته، و بسامان و منظم پیگیری میشود. اکنون اگر کتابی در دفتر تولید میشود از پشت جلد آن متوجه میشوی که اولاً چندمین کتاب دفتر است، ثانیاً به حوزه موضوعی کدام جنگ یا ادبیات پایداری کدام کشور تعلق دارد، ثالثاً چه قالب نگارشی دارد، رابعاً در این قالب یا عنوان موضوعی، چندمین کتاب دفتر است، خامساً به چه گروه سنی یا اجتماعی اختصاص دارد و سادساً ...!
بخش عمده کارکرد فروست همین است و ای کاش تمام آثار حوزه هنری (سوره مهر) و فراتر از آن، آثار «فرهنگی ـ ملی» تحت چنین فرآیندی قرار میگرفتند. کتابداران، کتابشناسان، پژوهشگران و پیجویان آثار جاری و آتی، بیش از دیگران به اهمیت چنین اطلاعاتی واقف هستند.
فروست چیست؟
به تفکیک محتوایی، موضوعی و تخصصی چند اثر و گروهبندی آنها تحت عناوین مختلف، که توسط ناشر آن آثار انجام میشود «series»، «سری»، «مجموعه»، «سلسله انتشارات» یا «فروست» گفته میشود. فروست، سمتگیری ناشر یا مولد اثر، در تولید آثار فرهنگی و علمی است و نشان از آن دارد که ناشر به بستر فرهنگی و پژوهشی یک کشور، یک گروه، یک دین و امثالهم، آشنا، علاقهمند و مسئولیتپذیر است و میخواهد علاوه بر رهیافت تجاری ـ که رویکرد اصلی هر ناشری است ـ اعتبار فرهنگی، علمی و اطلاعرسانی برای خود برپا کند.
فروستدهی، برای ناشرانی اهمیت دارد که سیاستگذاری خاصی، مبتنی بر سفارشدهی، برای تولید مجموعه آثار تدارک دیدهاند و یا متکی بر دفاتر مولد آثار موضوعی و تخصصی هستند. ناشران یا دفاتر مولد، برای علمیکردن این سامانه، میتوانند بر توان کارشناسی کتابخانههای تخصصی تکیه کنند و سیاستهای فرهنگی خود را انتظام بخشند.
عموماً فروستها به کتابها داده میشود، اما برخی مواقع برای نشاندادن پیایند بودن تعدادی از مقالات و مطالب مستقل، به آنها فروست داده میشود؛ مقالاتی که در همان شماره نشریه تمام میشوند و کامل هستند اما به لحاظ سوژه، مضمونی دارند که همچنان نویسنده یا سفارشده بدان خواهد پرداخت.
فروستها شمارهدار هستند و برای پیجویان آثار وجود این شمارهها اهمیت دارد. به لحاظ آماری نیز هرچه این شمارهها بیشتر میشود برای ناشر و مولد اثر اعتبار به دنبال دارد. اما هستند عناوینی که حکم فروست را پیدا میکنند اما اهمیت شمارهدهی در آنها کمرنگ است.
انواع فروست
در یک اثر چون کتاب، از یک «عنوان فروستی» تا ترکیبی از چندین عنوان میتوان بهره گرفت. تا کنون نظامنامهای پیرامون انواع فروست تدوین نشده است. اما بنا بر تجربه نگارنده، مجموعهها و فروستها را میتوان از مناظر مختلف مطالعه کرد:
1ـ فروست ترتیبی ناشر در سلسله نشر آثار: برخی ناشران یا دفاتر تولیدی آثار، برای پیگیری تعداد آثارشان، از ابتدای نشر آنها را شمارهگذاری میکنند و در کنار سایر فروستها، عبارتی شمارهدار برای ترتیب مینشانند. این امر برای ناشرانی که تعداد قابل توجهی اثر به چاپ رساندهاند بسیار اهمیت دارد و اعتبار ویژهای بهدنبال میآورد.
2ـ فروست آثار بهتفکیک قالب نگارشی: همچنان که ذکر شد سادهترین فروستها با این رویکرد است. «داستان»، «شعر»، «نمایشنامه»، «خاطره» و ... که بسیاری مواقع در حالت جمع استفاده میشوند، از این شمار هستند. این تفکیک عموماً برای ناشرانی اهمیت دارد که فراوانی قابل ملاحظهای در انتشار هر کدام از این قوالب دارند.
3ـ فروست آثار بهمثابه عناوین مشترک: ضرورت تولید آثار در برخی زوایای فرهنگی و پژوهشی، که عموماً از تعهد ملی یک ناشر نشأت میگیرد ناشر یا بدنه مولد را به سفارشدهی مجموعههایی ترغیب و برای آنها عناوین مشترک اختیار میکند. چنین رویکرد ناشر، میتواند از طریق شیوهنامهای که شبیه شیوهنامه دانشنامهنویسی است عدهای از نخبگان، نویسندگان و پژوهشگران یک موضوع را در کنار هم بنشاند و سمت و سو بدهد.
این مجموعهها علاوه بر آثار جدی در سطح سنی بزرگسال، به گروه سنی کودک و نوجوان، بهعنوان آیندهسازان یک فرهنگ نیز توجهی ویژه دارد. در بسیاری از موارد، این عناوین مشهورتر از عنوان اصلی کتاب هستند و یکی از مهمترین مشخصه این آثار تکنگاشت بودن آنها است. عموماً این آثار سرگذشتنامهای هستند و در سطح سنی بزرگسال با تلخیص میتوانند بهعنوان مقالات دانشنامهای استفاده شوند. اما در سطح سنی کودک و نوجوان، از آنجا که رویکرد نگارش مبتنی بر داستانپردازی است کمتر چنین قابلیتی مشهود است. شاید بهتر باشد در اینگونه فروستها این دو سطح سنی (بزرگسال و کودک و نوجوان) از یکدیگر تفکیک شود.
با این توصیف، در آثار سطح نوجوان دفتر ادبیات و هنر مقاومت، میتوان برای مثال از مجموعههای «قصه فرماندهان» و «قصههای شهر جنگی» نام برد.
4ـ گروهبندی آثار در چاپهای مجدد و به ضرورت نشر: برخی ناشران برای توجه دادن مخاطب به اهمیت کتاب، برخی ویژگیهای آن را، عموماً در چاپ مجدد لحاظ میکنند. مسلماً اصلیترین دلیل آن، توجه به فروش مناسب اثر است. تجربه «انتشارات سوره مهر» در این مورد یاد کردنی است. این ناشر برای نشان دادن این مهم، چندی است برخی از ویژگیهای تعدادی از آثار را در چاپهای مجدد لحاظ میکند و تحت عناوین و نشانههای خاص، که همان عناوین فروستی است به چاپ میرساند.
این عناوین عبارتند از: «کتاب زرین» (کتابهای بزرگسال که جوایز معتبر کسب کردهاند)، «کتابهای طلایی» (کتابهای کودک و نوجوان که جوایز معتبر کسب کردهاند)، «کتابهای نقرهای» (کتابهایی که بهدلیل استقبال مخاطبان، از چاپ چهارم گذشته است) و «کتاب سیمین» (کتابهایی که از نظر موضوع، مورد استفاده و توجه بانوان هستند). گرچه اینگونه نشاندار کردن برخی از آثار برجسته، توجه ناشر را میرساند و قابل تقدیر است اما در یک مطالعه سطحی خالی از اشکال نیست. فیالمثل جدا کردن کتاب بزرگسال از کودک و نوجوان در کتاب طلایی و زرین ضرورتی ندارد. یا ملاک تعداد چاپ مجدد برای نشاندادن کثرت شمارگان درست نیست. یک ناشر ممکن است در همان چاپ اول دههزار نسخه از یک کتاب به چاپ برساند و ناشری دیگر این تعداد را در سه چاپ منتشر کند. مهمتر از همه جدا کردن مخاطب برای کتابهایی با موضوعات زنان و غیره، چندان بهنفع ناشر تمام نخواهد شد. گرچه بهنظر نمیرسد قصد دفاتر تولیدی و کارشناسی حوزه هنری از چاپ مثلاً «خاطرات زنان» مخاطب قرار دادن فقط زنان باشد!
5ـ گزیدهسازی و متمرکز کردن آثار مؤلفان: گزیدهسازی آثار مؤلفان و چاپ آنها توسط تعدادی از ناشران علاقهمند به برخی قوالب نگارشی، همچون شعر، سنتی دیرین در نشر محسوب میشود. بیش از یکصد عنوان کتاب منتشره تحت نام «گزیده ادبیات معاصر» توسط انتشارات نیستان از این شمار هستند. این آثار عموماً به نام شاعران و نویسندگان آنها شناخته میشوند.
در این میان برخی از ناشران به تمرکز در نشر آثار یک مؤلف نیز علاقه نشان داده و با عناوین و یونیفرم مشترک و یا ساختار فیزیکی نشاندار دسترسی به آنها را سهل کردهاند. این رویکرد را نیز در زمره این گروه میتوان بهحساب آورد. تجربه طرح «تجمیع آثار نویسندگان» توسط سوره مهر از اینگونه فعالیتهاست.
مأخذ: مهر: نشریه تخصصی کتاب انتشارات سوره مهر، شماره 44، 15 آذر 1387، ص 6.
جستجو در وبلاگ
آخرین نوشتهها
دستهبندیها
مصاحبه و گزارش
فهرست آثار و مطالب
وبسایتهای برگزیده
- سازمان اسناد و كتابخانه ملی ایران
- پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران
- كتابخانه و مركز اسناد آستان قدس رضوی
- مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی
- کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران
- خانه کتاب
- وبلاگ گروهی کتابداران ایرانی
- بانک اطلاعات نشریات ایران
- بانک اطلاعات کتابخانههای ایران
- لوح فرهنگ و ادب فارسی
- سایت جامع دفاع مقدس
- پایگاه اطلاع رسانی صبح
- *** فهرست پیوندهای این وبلاگ ***
پیام کوتاه
COPYRIGHT © 2006 by WWW.WARLIB.IR
آمار . . . . . بازديدها